ADHD u dzieci – jak je diagnozować?

Diagnoza ADHD u dzieci to złożony proces wymagający współpracy wielu specjalistów oraz dokładnej obserwacji zachowania pacjenta w różnych środowiskach. Wczesne rozpoznanie jest jednak kluczowe dla zapewnienia odpowiedniego wsparcia edukacyjnego i emocjonalnego, co pozytywnie wpływa na dalszy rozwój młodego człowieka. Przeczytaj, na czym polega diagnozowanie ADHD u dzieci i jak się je leczy.

Objawy sugerujące rozpoczęcie diagnozy ADHD u dzieci

ADHD (ang. attention deficit hyperactivity disorder), czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, zwany też zespołem hiperkinetycznym, występuje na całym świecie – zarówno u dorosłych, jak i u dzieci, niezależnie od płci. Zaburzenie to charakteryzuje się utrzymaniem przez co najmniej sześć miesięcy wzorców zaburzeń uwagi, nadruchliwości lub impulsywności, które znacząco wpływają na codzienne funkcjonowanie dziecka. Objawy zwykle ujawniają się przed 12 rokiem życia, zazwyczaj we wczesnym lub środkowym dzieciństwie¹.

W codziennym funkcjonowaniu nieuwaga przejawia się między innymi trudnościami w skupieniu na zadaniach wymagających wysiłku umysłowego, skłonnością do rozpraszania się oraz problemami z organizacją i pamięcią. Nadruchliwość i impulsywność objawiają się natomiast nadmierną aktywnością ruchową, trudnością w spokojnym siedzeniu, nadmiernym mówieniem czy przerywaniem wypowiedzi innych osób¹.

Wymienione objawy nie tylko utrudniają naukę i relacje społeczne, ale także mogą prowadzić do ryzykownych zachowań oraz zwiększać prawdopodobieństwo współwystępowania innych zaburzeń, takich jak zaburzenia lękowe, depresyjne czy trudności w nauce (np. dysleksja)¹.

Jako rodzic powinieneś wiedzieć, że objawy ADHD mogą przypominać typowe trudności wychowawcze, dlatego ważne jest ich odróżnienie. Dzieci z ADHD mogą mieć momenty spokoju, ale ich objawy utrzymują się stale i w różnych środowiskach. Warto zwrócić uwagę na to, jak maluch reaguje w chwili przypomnienia mu o obowiązkach czy oczekiwaniach (np. „czas na odrabianie lekcji” czy „teraz sprzątamy zabawki”). Dzieci z ADHD po łagodnym upomnieniu zwykle powracają do wykonywania zadania, natomiast dzieci, które świadomie się sprzeciwiają, częściej konsekwentnie odmawiają posłuszeństwa².

Przeczytaj także: Najczęstsze mity na temat ADHD

Diagnozowanie ADHD u dzieci – jak wygląda?

O diagnozie ADHD powinno się myśleć w przypadku każdego dziecka lub nastolatka zgłaszanego z powodu trudności w nauce albo problemów wychowawczych. Diagnoza ADHD u dzieci nie może opierać się wyłącznie na obserwacji lekarza ani na wynikach pojedynczego testu psychometrycznego¹. Zgodnie ze standardami konieczne jest zebranie szczegółowych informacji z wielu źródeł – od rodziców, nauczycieli oraz samego dziecka – aby ocenić, czy objawy są obecne w różnych obszarach i w jakim stopniu wpływają na codzienne funkcjonowanie.

Proces diagnostyczny musi również uwzględniać współwystępowanie innych zaburzeń, które mogą wpływać na obraz kliniczny ADHD. Specjaliści powinni przeanalizować zarówno nasilenie kluczowych symptomów charakterystycznych dla ADHD tzw. objawów osiowych, jak i obecność dodatkowych trudności, takich jak zaburzenia lękowe, depresyjne czy zaburzenia zachowania¹. Dzięki takiemu podejściu diagnoza ADHD u dziecka staje się pełniejsza i umożliwia zaplanowanie kompleksowej terapii, dostosowanej do indywidualnych potrzeb.

W Polsce jest możliwa diagnoza ADHD u dzieci na NFZ, jednak uzyskanie jej może być czasochłonne ze względu na ograniczoną dostępność specjalistów – rodziny często muszą liczyć się z długim czasem oczekiwania na wizytę u psychiatry. Coraz częściej stosuje się też procedury diagnostyczne online. Badania pokazują, że wideorozmowy i platformy testowe mogą być skuteczne i bezpieczne. Przykładem jest projekt INTEGRATE-ADHD, w którym opracowano procedury online zgodne z europejskimi standardami, obejmujące wywiady, kwestionariusze i analizę objawów w różnych środowiskach dziecka³.

Test na ADHD dla dzieci

Współczesna diagnostyka ADHD u dzieci opiera się na zastosowaniu wystandaryzowanych narzędzi psychometrycznych. Do najczęściej używanych należą Conners 3®, Skala Oceny Zachowania SDQ oraz KIDSCREEN¹, które pozwalają ocenić zachowanie dziecka w różnych sytuacjach i kontekstach. Tego typu kwestionariusze mogą być wypełniane zarówno przez samego młodego pacjenta (tzw. samoopis), jak i przez rodziców czy nauczycieli.

Według wytycznych Amerykańskiej Akademii Pediatrii (AAP), skale oparte na kryteriach DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders – podręcznik diagnostyczny używany do rozpoznawania zaburzeń psychicznych) powinny być wypełniane przynajmniej w dwóch środowiskach (dom i szkoła) przez rodziców, nauczycieli i/lub lekarzy specjalistów⁴, a ich celem jest wsparcie, a nie zastąpienie diagnozy klinicznej. Oznacza to, że testy psychometryczne pełnią funkcję pomocniczą, a ostateczna diagnoza ADHD wymaga kompleksowej oceny klinicznej, obejmującej wywiad, obserwację oraz analizę funkcjonowania dziecka w różnych obszarach życia codziennego.

Leczenie ADHD u dzieci

Nie ma jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, jak leczyć ADHD u dzieci – wiele bowiem zależy od specyfiki objawów tego zaburzenia u danego pacjenta, jego sytuacji edukacyjnej i społecznej (w tym rodzinnej), nasilenia zachowań etc. Uznaje się jednak, że ADHD należy leczyć jak chorobę przewlekłą (choć należy w tym miejscu podkreślić, iż nie jest to choroba, tylko zaburzenie). Terapia trwa długi czas, ma charakter wielokierunkowy oraz obejmuje nie tylko samo dziecko, lecz także jego otoczenie – głównie rodzinę i środowisko szkolne⁵. 

Zasadniczo w leczeniu ADHD u dzieci pierwszym wyborem jest wdrożenie metod niefarmakologicznych. Obejmują one m.in. psychoedukację, psychoterapię czy oddziaływania psychospołeczne. Przegląd wielu badań pokazuje, że terapia behawioralna – sama lub w połączeniu z lekami stymulującymi – pomaga pacjentom lepiej radzić sobie z trudnościami z koncentracją, impulsywnością i nadruchliwością, a większość osób dobrze ją toleruje⁶.

Jeżeli metody niefarmakologiczne nie przynoszą oczekiwanych efektów, zaburzenia zachowania są wyjątkowo uciążliwe, znacznie wpływają na funkcjonowanie dziecka lub współistnieją inne zaburzenia, lekarz może zdecydować o wdrożeniu farmakoterapii. Zalecane jest rozpoczynanie leczenia farmakologicznego od włączenia leku psychostymulującego lub atomoksetyny. W przypadku braku skuteczności najwyższej dopuszczalnej lub tolerowanej dawki przez co najmniej 6 tygodni zaleca się dokonać zmiany na inny lek podstawowy (inny psychostymulujący lub atomoksetynę, jeśli nie była stosowana), w następnej kolejności na leki niestymulujące, inne niż atomoksetyna¹. 

Większość skutecznych farmakoterapii może wiązać się z działaniami niepożądanymi, takimi jak spadek łaknienia, utrata masy ciała i bezsenność, jednak zwiększone ryzyko poważnych zdarzeń niepożądanych nie zostało odnotowane⁶.

Zobacz również: Jak wspierać dziecko z ADHD?