Jak zostać biorcą narządu w Polsce? Kryteria, kwalifikacje i lista oczekujących na przeszczep

Przeszczep narządu w Polsce to złożona procedura medyczna. Aby stać się biorcą, trzeba spełnić szereg określonych kryteriów. W artykule wyjaśniamy, kto może być wpisany na listę oczekujących na transplantację i jak długo trzeba czekać w kolejce po zdrowie. Sprawdź również, dlaczego nie każdy od razu zostaje zakwalifikowany do takiej operacji.

Kwalifikacja do przeszczepu i lista oczekujących na przeszczep

Transplantacja to inaczej przeszczep narządu lub tkanek pochodzących od innego człowieka. Taka operacja ratuje życie osoby ciężko chorej, która potrzebuje zdrowego narządu, aby mogła dalej normalnie funkcjonować¹. 

Cały proces rozpoczęcia kwalifikacji do przeszczepu zwykle zaczyna się u specjalisty zajmującego się daną chorobą (np. nefrologa, kardiologa, hepatologa lub pulmonologa). Lekarz, widząc postęp choroby i brak skuteczności dotychczasowego leczenia, kieruje pacjenta do ośrodka transplantacyjnego. Potencjalny biorca narządu musi zostać wpisany na Krajową Listę Oczekujących na przeszczepienie (KLO). Prowadzi ją Centrum Organizacyjno-Koordynacyjne ds. Transplantacji „Poltransplant”. Według danych KLO w 2025 roku w Polsce przeszczepiono 2298 narządów wewnętrznych, które otrzymało 2254 pacjentów². 

Każda osoba, która ma zostać biorcą przeszczepu, musi przejść proces kwalifikacji w odpowiednim ośrodku medycznym zajmującym się tego typu procedurami. Jego celem jest ocena, czy pacjent może bezpiecznie przejść skomplikowaną operację oraz podjąć leczenie immunosupresyjne po przeszczepie. Na tym etapie zespół lekarzy (tzw. komisja lub konsylium transplantacyjne) analizuje funkcjonowanie całego organizmu, ponieważ powodzenie transplantacji zależy od ogólnego stanu zdrowia. Dopiero na tej podstawie podejmowana jest ostateczna decyzja o wpisie na listę oczekujących na przeszczepienie. W rejestrze odnotowuje się szczegółowe informacje o chorym. Są to⁴:

• dane identyfikacyjne (w tym imię i nazwisko), 
• data oraz miejsce urodzenia pacjenta, 
• miejsce zamieszkania lub adres korespondencyjny,
• numer PESEL (jeśli został nadany),
• rozpoznanie medyczne, 
• grupa krwi wraz z czynnikiem Rh, 
• typ planowanego przeszczepu, 
• stopień pilności zabiegu określony zgodnie z aktualnymi kryteriami medycznymi dla danego rodzaju transplantacji, 
• dane lekarza zgłaszającego (imię, nazwisko oraz miejsce wykonywania zawodu),
• inne istotne informacje medyczne mające znaczenie w procesie kwalifikacji.

Za datę umieszczenia na liście osób oczekujących na przeszczep uznaje się dzień zgłoszenia pacjenta przez kierownika zespołu kwalifikującego. Po dokonaniu wpisu chory otrzymuje listem poleconym potwierdzenie rejestracji, a dane zawarte w KLO są na bieżąco aktualizowane, w tym m.in. stopień pilności zabiegu oraz status pacjenta⁵. 

Trzeba pamiętać o tym, że wpisanie na listę osób oczekujących na przeszczep oznacza konieczność bycia „pod telefonem” 24/7. Jeśli pojawi się narząd, pacjent często musi stawić się w ośrodku w ciągu kilku godzin.

Kryteria medyczne – jak zostać biorcą narządu?

O tym, czy pacjent zostanie zakwalifikowany jako biorca przeszczepu i o miejscu w kolejce oczekujących, decydują konkretne kryteria medyczne. Najważniejsze z nich obejmują stopień pilności wskazań do transplantacji, ocenę zgodności immunologicznej między dawcą a biorcą (w tym ewentualne przeciwwskazania lub dopuszczalne niezgodności), a także dopasowanie anatomiczne obu stron. Istotne znaczenie mają też wiek dawcy i biorcy, prognozowane rezultaty przeszczepienia, długość okresu oczekiwania na zabieg oraz aktualny stan zdrowia osoby kwalifikowanej do przeszczepu. Nie każdy chory może zostać natychmiast wpisany na listę oczekujących. Wynika to z konieczności zapewnienia bezpieczeństwa zabiegu i maksymalizacji jego skuteczności⁴.

Jeśli pacjent jest w stabilnym stanie, na przeszczep może oczekiwać w domu. Chory wciąż jednak pozostaje pod opieką lekarzy i musi odbywać cykliczne wizyty w poradni transplantologicznej. Wówczas istotne jest m.in. informowanie o każdej zmianie stanu zdrowia, infekcjach czy nawet planowanych wyjazdach. W czasie oczekiwania na przeszczep kluczowe jest przestrzeganie zaleceń terapeutycznych oraz dbanie o kondycję organizmu, ponieważ dobre przygotowanie zwiększa szanse na pomyślny przebieg operacji. Jeżeli pacjent przed przeszczepem wymaga intensywnego leczenia, wiąże się to z jego pobytem w szpitalu⁶.

Stały kontakt biorcy przeszczepu z koordynatorem transplantacyjnym

Zarówno pacjenci czekający na przeszczep, jak i ich rodziny, nie pozostają w tym czasie bez wsparcia. Mogą oni bowiem w każdej chwili liczyć na pomoc koordynatora transplantacyjnego. To najczęściej osoba z wykształceniem medycznym, która służy pomocą, opiekuje się biorcą oraz pod względem logistycznym organizuje i nadzoruje całą procedurę pobrania i transplantacji narządu. Koordynator jest więc ważnym „łącznikiem” między chorym a systemem, który w przystępny sposób może pomóc przejść przez meandry badań i formalności⁴. 

Jak długo trzeba czekać na przeszczep narządu?

W wielu przypadkach przedłuża się sama kwalifikacja do przeszczepu. Zdarza się, że konieczne jest wcześniejsze leczenie lub ustabilizowanie chorób współistniejących. Lekarze muszą również wykluczyć bezwzględne przeciwwskazania do transplantacji (np. choroby nowotworowe czy niektóre zakażenia). Każdy przypadek analizowany jest indywidualnie, co pozwala dobrać najbezpieczniejsze rozwiązanie. Proces kwalifikacji i czekanie na narząd to ogromne obciążenie psychiczne. Dlatego warto pamiętać również o tym, że pacjenci mają prawo do wsparcia psychologicznego, które często jest bardzo ważnym elementem przygotowania do przeszczepu⁶.

Proces kwalifikacji do przeszczepu narządu w Polsce jest wieloetapowy i ściśle kontrolowany, aby zapewnić pacjentom maksymalne bezpieczeństwo oraz jak najlepsze efekty leczenia. Choć droga do wpisania na listę oczekujących może być wymagająca, każdy jej etap ma istotne znaczenie dla powodzenia transplantacji. Zrozumienie zasad kwalifikacji oraz aktywna współpraca z zespołem medycznym pomagają lepiej przygotować się do zabiegu i zwiększają szanse na pomyślny przebieg całego procesu leczenia.